Drogi krajowe


Budowa dróg, choć konieczna, stanowi często poważną ingerencję w prawa właścicieli i użytkowników nieruchomości. Szczególne problemy rodzi budowa dróg krajowych i autostrad.

Są jednym z rodzajów dróg publicznych. O nadaniu drodze kategorii krajowej decyduje minister właściwy do spraw transportu w drodze rozporządzenia.

Planowanie budowy drogi

Procedura poprzedzająca budowę drogi krajowej (w tym także autostrady) różni się od zasad ogólnych obowiązujących w odniesieniu do innych dróg publicznych.
Ustalenie wpływu na środowisko. Procedura rozpoczyna się od ustalenia, w jaki sposób budowa drogi może wpłynąć na środowisko. W tym celu organ, który zamierza wybudować drogę (ale także ją zmodernizować lub wyremontować), jest zobowiązany zwrócić się do wojewody z wnioskiem o wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach tej inwestycji. Wojewoda wydaje tę decyzję po przeprowadzeniu postępowania w sprawie oceny oddziaływania na środowisko, zgodnie z przepisami ustawy o ochronie środowiska.
Ustalenie lokalizacji. Dalszym etapem procesu budowania drogi jest ustalenie planowanego przebiegu jej trasy. Może to nastąpić na dwa sposoby:
- w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego lub
- w drodze decyzji o lokalizacji drogi obejmującej wszystkie nieruchomości, które znajdują się na trasie planowanej drogi.
Postępowanie w sprawie lokalizacji odbywa się na wniosek generalnego dyrektora dróg krajowych i autostrad (GDDKiA). Uczestniczą w nim właściciele, współwłaściciele i użytkownicy wieczyści nieruchomości znajdujących się w pasie przyszłej drogi. Ponieważ krąg zainteresowanych sprawą jest dość szeroki, o wszczęciu postępowania i wydaniu decyzji o ustaleniu lokalizacji drogi krajowej wojewoda zawiadamia przez obwieszczenia wywieszane w urzędach gmin oraz ogłoszenia w prasie. Nie ma natomiast obowiązku doręczania wszystkim zainteresowanym zawiadomienia o wszczęciu postępowania ani decyzji lokalizacyjnej. Decyzję tę doręcza się wyłącznie wnioskodawcy, a zatem GDDKiA.
Tak samo jest w przypadku wydania decyzji o lokalizacji drogi przez organ drugiej instancji, czyli przez ministra infrastruktury (art. 7 ustawy o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg krajowych).
Wojewoda nadaje decyzji rygor natychmiastowej wykonalności na wniosek generalnego dyrektora dróg krajowych i autostrad, uzasadniony interesem społecznym lub gospodarczym.

Skutki decyzji lokalizacyjnej

Na podstawie ostatecznej decyzji o lokalizacji drogi krajowej:
- dokonuje się podziału nieruchomości – w sytuacji, gdy tylko część istniejącej nieruchomości znajduje się w pasie planowanej drogi. Podział ten jest następnie uwzględniany w księdze wieczystej nieruchomości;
- następuje przeniesienie własności nieruchomości stanowiących dotychczas własność jednostki samorządu terytorialnego (gminy, powiatu lub województwa) na skarb państwa. W tym przypadku jednostce samorządu przysługuje odszkodowanie finansowe lub nieruchomość zamienna. O wysokości odszkodowania decyduje wojewoda w drodze decyzji administracyjnej;
- otwiera się droga do wszczęcia postępowania wywłaszczeniowego – jeżeli nieruchomość objęta decyzją o lokalizacji drogi krajowej stanowi własność prywatną, a właściciel odmówi zawarcia umowy przenoszącej własność na rzecz skarbu państwa;
- generalny dyrektor dróg krajowych i autostrad dokonuje wypowiedzenia ze skutkiem natychmiastowym umów dzierżawy, najmu lub użyczenia nieruchomości stanowiących własność skarbu państwa. Za straty poniesione na skutek rozwiązania umowy przysługuje odszkodowanie.

Wywłaszczenie nieruchomości

Jeżeli nieruchomość objęta decyzją o lokalizacji drogi krajowej stanowi własność prywatną, wówczas konieczne jest przeprowadzenie postępowania wywłaszczeniowego, które musi być jednak poprzedzone pisemną propozycją wojewody zawarcia z generalnym dyrektorem dróg krajowych i autostrad umowy dotyczącej zbycia prawa do nieruchomości. Pismo to nie jest ofertą i nie zawiera szczegółów umowy – te elementy ma obowiązek przedstawić zainteresowanemu dopiero sam GDDKiA. W piśmie wojewoda powinien wskazać termin, w którym oczekuje zawarcia umowy. Termin ten (nie krótszy niż 30 dni) liczy się od dnia, w którym GDDKiA przedłoży zainteresowanemu ofertę zawarcia umowy. Pismo wojewody nie jest zatem decyzją administracyjną, ponieważ właściciel nie ma obowiązku zawarcia takiej umowy, a nawet przystąpienia do jakichkolwiek negocjacji w tym zakresie.
Jeśli we wskazanym terminie nie dojdzie do zawarcia umowy, GDDKiA może zażądać, by wojewoda wszczął postępowanie wywłaszczeniowe z urzędu.
Ponadto w toku postępowania GDDKiA może zażądać, by wojewoda wydał mu – w uzasadnionych przypadkach – pozwolenie na niezwłoczne zajęcie nieruchomości przeznaczonej na drogę publiczną. Zezwolenie to oznacza, że uprawnienia właściciela do korzystania z nieruchomości oraz do czerpania z niej pożytków stały się czysto teoretyczne. Innymi słowy – przed zakończeniem postępowania właściciel nie może korzystać z nieruchomości objętej postępowaniem wywłaszczeniowym.
Dodatkowo należy wskazać, że pozwolenie na zajęcie nieruchomości – nawet jeśli nie jest ostateczne – może dać podstawę do prowadzenia robót budowlanych.
Wynikiem postępowania wywłaszczeniowego powinno być wydanie decyzji o wywłaszczeniu (lub odmowie, co w praktyce raczej się nie zdarza). Decyzja ta powinna także określać wysokość należnego poszkodowanemu odszkodowania. Jest ona ustalana według stanu nieruchomości z dnia wydania decyzji o lokalizacji drogi krajowej i w odniesieniu do jej wartości rynkowej w dniu wydania decyzji o wywłaszczeniu.

Zajęcie gruntu bez wywłaszczenia

Ustalenie przebiegu drogi krajowej daje możliwość wszczęcia postępowania o wydanie pozwolenia na budowę drogi. W tym celu GDDKiA powinien wystąpić do wojewody z odpowiednim wnioskiem. Istotne jest tutaj to, że GDDKiA powinien dołączyć do wniosku dokument potwierdzający posiadanie przez skarb państwa prawa do prowadzenia inwestycji na konkretnych nieruchomościach. Oczywiste jest zatem, że GDDKiA będzie mógł w pełni legalnie wystawić taki dokument tylko wtedy, gdy nabędzie prawo do nieruchomości, a zatem wtedy, kiedy:
- podpisze z właścicielami umowy o nabycie praw własności lub
- nabędzie własność na podstawie ostatecznej decyzji o wywłaszczeniu.
Wskazane warunki są możliwe do spełnienia, ale ich realizacja wymaga czasu. Zwłaszcza postępowanie wywłaszczeniowe może trwać długo, dlatego też prawodawca wskazał w ustawie o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg krajowych, że GDDKiA może wystąpić do wojewody o wyrażenie zgody na niezwłoczne zajęcie nieruchomości przeznaczonej pod budowę drogi. Wojewoda ma obowiązek wydać taką decyzję, jeżeli stwierdzi, że:
- postępowanie wywłaszczeniowe zostało wszczęte;
- wniosek GDDKiA jest szczególnie uzasadniony.
Prawodawca nie wyjaśnił w ustawie, co znaczy wniosek szczególnie uzasadniony. Można tylko domniemywać, że chodziło o wskazanie wyjątkowego charakteru tej decyzji. Może być na przykład wydana, gdy budowa drogi już trwa i ze względu na nieprzewidziane okoliczności nie można jej kontynuować w planowanym kształcie. Jeśli decyzja ta stanie się ostateczna, wówczas inwestycja będzie mogła być prowadzona bez formalnego nabycia własności. Jeżeli jest to uzasadnione okolicznościami, to wojewoda, wydając zgodę na niezwłoczne zajęcie nieruchomości, może nadać tej decyzji rygor natychmiastowej wykonalności.
Niezależnie od tego wojewoda ma obowiązek przeprowadzić i zakończyć wszczęte wcześniej postępowanie wywłaszczeniowe.

Pozwolenie na budowę

Po ustaleniu lokalizacji drogi i przejęciu guntów przez skarb państwa GDDKiA występuje do wojewody z wnioskiem o wydanie pozwolenia na budowę. Stroną takiego postępowania są właściciele lub użytkownicy wieczyści nieruchomości znajdujących się w obszarze oddziaływania inwestycji (na przykład właściciele gruntów przyległych do pasa drogowego).
Podobnie jak przy ustalaniu lokalizacji drogi wojewoda nie zawiadamia stron indywidualnie o wszczęciu postępowania i wydaniu decyzji, lecz ogłasza to w siedzibie urzędów gmin i w prasie lokalnej. W ogłoszeniu o wydaniu decyzji o pozwoleniu na budowę musi się znajdować informacja, gdzie można się zapoznać z treścią decyzji. Dlatego trzeba samemu śledzić przebieg postępowania, aby nie przegapić terminu wniesienia odwołania.

Uprawnienia właściciela nieruchomości

Właściciel na etapie prowadzenia postępowania o wydanie decyzji lokalizacyjnej może w nim aktywnie uczestniczyć, na przykład żądać informacji od organu prowadzącego postępowanie wglądu w akta sprawy, uczestniczyć w rozprawach organizowanych przez organ, przedstawiać swoje dowody, kwestionować dowody przedstawione przez inne podmioty (na przykład żądać przedstawienia szczegółowych analiz uzasadniających budowę drogi w planowanym miejscu i zakresie), odwoływać się od wydanych decyzji. Takie same uprawnienia ma w postępowaniu o udzielenie pozwolenia na budowę.
Po wydaniu decyzji lokalizacyjnej właściciel (użytkownik wieczysty) nieruchomości może żądać:
- jeżeli cała nieruchomość znajduje się w pasie planowanej drogi – nabycia przez skarb państwa (reprezentowany przez GDDKiA) własności nieruchomości. GDDKiA nie może się uchylić od negocjacji w tym względzie, a w konsekwencji – nie może uchylić się od zawarcia umowy nabycia własności. Choć przepisy nie regulują tego wprost, przyjmuje się, że właściciel nieruchomości, na której ma być droga krajowa, może się domagać dostarczenia nieruchomości zamiennej;
- jeśli tylko część nieruchomości znajduje się w pasie planowanej drogi – żądać nabycia części nieruchomości wydzielonej pod drogę.
Na tle tego ostatniego przypadku pojawia się pytanie: czy właściciel może żądać wykupienia tej części, która nie została przeznaczona pod budowę drogi? Odpowiedź jest pozytywna, jeżeli zostaną spełnione następujące warunki:
- właściciel nieruchomości wykaże, że wydzielona część nieruchomości nie nadaje się do dalszego prawidłowego korzystania na dotychczasowe cele (na przykład ruchliwa droga znajdzie się w odległości kilku metrów od domu) oraz
- zwróci się z wnioskiem o wykupienie tej części przez skarb państwa reprezentowany przez GDDKiA.
GDDKiA nabywa własność nieruchomości za cenę odpowiadającą jej wartości rynkowej, ustaloną przez rzeczoznawcę majątkowego. Właściciel nieruchomości może kwestionować przedstawioną wycenę.
Spory wynikające z odmowy nabycia własności lub w zakresie wyceny wartości nieruchomości będzie rozpatrywać sąd cywilny.

Podstawa prawna:
- Kodeks cywilny
- ustawa z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (Dz.U. z 2004 r. nr 204, poz. 2086, Dz.U. z 2004 r. nr 273, poz. 2703)
- ustawa z 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U. nr 80, poz. 717, Dz.U. z 2004 r. nr 6, poz. 41 i nr 141, poz. 1492)
- ustawa z 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg krajowych (Dz.U. nr 80, poz. 721, Dz.U. z 2003 r. nr 217, poz. 2124)

OD DECYZJI LOKALIZACYJNEJ I POZWOLENIA NA BUDOWĘ DROGI MOŻNA SIĘ ODWOŁAĆ
Właściciel nieruchomości objętej decyzją o ustaleniu lokalizacji drogi krajowej może w ciągu 14 dni od dnia, w którym dowiedział się o decyzji (czyli dnia, gdy decyzja lokalizacyjna została wywieszona w urzędzie gminy lub ogłoszona w lokalnej prasie), złożyć odwołanie do ministra właściwego do spraw budownictwa, gospodarki przestrzennej i mieszkaniowej (obecnie funkcję tę pełni minister infrastruktury) za pośrednictwem wojewody. Co istotne – odwołania nie trzeba uzasadniać, wystarczy wskazać w nim, że decyzja lokalizacyjna nie podoba się podmiotowi odwołującemu się, i złożyć własnoręczny podpis. Dobrze byłoby jednak uzasadnić odwołanie, ponieważ minister może zmienić decyzję pod wpływem przedstawionych argumentów. Odwołanie może dotyczyć całej decyzji lokalizacyjnej bądź tylko jej części.
Odwołanie powinno być rozpatrzone w 14 dni od dnia wpłynięcia do urzędu ministra. W ciągu 30 dni można złożyć skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego na niesatysfakcjonujące rozstrzygnięcie ministra. Termin ten liczy się od daty ogłoszenia przez organ odwoławczy o wydaniu decyzji.
Wojewódzki sąd administracyjny powinien rozpoznać skargę w czasie 60 dni. W odróżnieniu od odwołania skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego musi być dobrze uzasadniona, choć nie musi jej sporządzać adwokat ani radca prawny. Pomoc takiej osoby będzie potrzebna, dopiero gdy zechcemy wnieść skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego (obowiązuje tu tak zwany przymus adwokacki). Skargę kasacyjną składa się za pośrednictwem wojewódzkiego sądu administracyjnego w ciągu 30 dni od wydania wyroku.
Podobnie wygląda droga odwoławcza w przypadku decyzji o pozwoleniu na budowę drogi krajowej, z tą różnicą, że odwołanie od decyzji wojewody składa się za jego pośrednictwem do głównego inspektora nadzoru budowlanego, gdyż to on jest w tej sprawie organem drugiej instancji.

Jakie są rodzaje dróg krajowych?
Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o drogach publicznych do dróg krajowych zalicza się :
- autostrady i drogi ekspresowe oraz drogi leżące w ich ciągach do czasu wybudowania autostrad i dróg ekspresowych;
- drogi międzynarodowe;
- drogi stanowiące inne połączenia zapewniające spójność sieci dróg krajowych;
- drogi dojazdowe do ogólnodostępnych przejść granicznych obsługujących ruch osobowy i towarowy bez ograniczeń ciężaru całkowitego pojazdów (zespołu pojazdów) lub wyłącznie ruch towarowy bez ograniczeń ciężaru całkowitego pojazdów (zespołu pojazdów);
- drogi alternatywne dla autostrad płatnych;
- drogi stanowiące ciągi obwodnicowe dużych aglomeracji miejskich;
- drogi o znaczeniu obronnym.

Jak szeroka ma być droga?

Pas drogi publicznej to grunt, na którym znajduje się sama droga, a także obiekty budowlane i urządzenia techniczne związane z prowadzeniem, zabezpieczeniem i obsługą ruchu, a także urządzenia związane z potrzebami zarządzania drogą (np. bramki przy wjeździe na autostradę). Pas drogi obejmuje także przestrzeń znajdującą się nad powierzchnią gruntu oraz pod nią.
Szerokość pasa drogi krajowej ustala się w ten sposób, że do szerokości jezdni i chodników planowanej drogi należy doliczyć z każdej strony po 75 cm. Jeżeli ma to być autostrada lub droga ekspresowa – należy doliczyć po 2 m po obu stronach. Jeśli droga jest położona na nasypie, w rowie lub w wykopie, wskazane wyżej wymiary liczymy od krawędzi nasypu, rowu czy wykopu. Jeśli w skład drogi wchodzi jakieś urządzenie lub obiekt, liczymy od zewnętrznej krawędzi tego urządzenia lub obiektu.

UPŁYNIĘCIE TERMINU ODWOŁANIA NIE PRZESĄDZA SPRAWY

Pan Kowalski, zanim kupił działkę, sprawdził w planie miejscowym, że obok jego nieruchomości ma przebiegać niewielka droga gminna. Wkrótce wybudował na swoim gruncie dom jednorodzinny i w nim zamieszkał. Po jakimś czasie okazało się, że w miejsce drogi gminnej zaplanowano budowę autostrady – w odległości zaledwie 4 m od jego domu – ale zaplanowany pas drogowy nie miał przekroczyć granic jego nieruchomości. Pan Kowalski nie bywał w urzędzie gminy, gazety lokalne czytał nieregularnie, więc nie wiedział nic o wydaniu decyzji lokalizacyjnej i pozwolenia na budowę, a termin wniesienia odwołań dawno już upłynął. Nie oznacza to jednak, że jest w tej sytuacji bezbronny.
Trudno mu będzie doprowadzić do wznowienia postępowań w sprawie ustalenia lokalizacji inwestycji i udzielenia pozwolenia na budowę autostrady tylko z tego powodu, że nie brał udziału w postępowaniu. O decyzjach tych wojewoda nie musiał informować imiennie właścicieli nieruchomości przeznaczonych pod drogę i nieruchomości przyległych, dlatego ciężko będzie udowodnić, że bez własnej winy nie brał udziału w postępowaniu. Może jednak zapoznać się z dokumentacją tych postępowań i w razie zauważenia nieprawidłowości złożyć wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji lokalizacyjnej (do ministra infrastruktury) lub pozwolenia na budowę (do głównego inspektora nadzoru budowlanego).
Trzeba jednak zaznaczyć, że jeżeli wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji został złożony po upływie 14 dni (licząc od dnia, w którym wadliwa decyzja stała się ostateczna, i jednocześnie inwestor rozpoczął budowę drogi), decyzji tej nie może uchylić ani organ drugiej instancji, ani sąd (art. 31 ustawy o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg krajowych).
W takiej sytuacji można jedynie stwierdzić, że decyzja została wydana z naruszeniem prawa.
Ewentualne stwierdzenie nieważności którejś z tych decyzji otwiera drogę do dochodzenia odszkodowania za niezgodne z prawem działanie władzy państwowej na podstawie przepisów art. 417 i 4171 Kodeksu cywilnego.
Jeśli nie uda się doprowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji zezwalających na budowę autostrady, właściciel może podjąć z GDDKiA negocjacje w sprawie wykupu nieruchomości, jeśli korzystanie z niej w dotychczasowy sposób stanie się niemożliwe. Trzeba jednak pamiętać, że GDDKiA reprezentujący skarb państwa ma obowiązek wykupić tylko te nieruchomości położone w pasie drogowym drogi krajowej lub ich części, które po wydzieleniu fragmentu pod drogę nie nadają się do prawidłowego wykorzystania na dotychczasowe cele. Jeżeli cała nieruchomość leży poza pasem drogowym, nie ma obowiązku jej wykupu.
GDDKiA może nabywać w imieniu i na rzecz skarbu państwa nieruchomości (w tym lokale mieszkalne) położone poza pasami drogowymi tylko w celu dokonania ich zamiany na nieruchomości położone w pasach drogowych lub wydzielania ich w tych pasach w postępowaniu scaleniowo-wymiennym (art. 13 ust. 3).
Jeśli GDDKiA nie zgodzi się na wykupienie nieruchomości przyległej do autostrady, właścicielowi pozostanie roszczenie wynikające z art. 222 par. 2 k.c. dotyczące ochrony własności.

Poznaj swoją przyszłość

Jedna z najlepszych wróżek w Polsce Wróżka Mira Elżbieta Sobczyk odpowiada na pytania na swoim Facebooku  lub przez e-mail. Problemy ze zdrowiem lub w sprawach "miłosnych" ? A może interesują Cię kwestie finansowe?  Sprawdź swoją przyszłość. Jej odpowiedzi pomogły już tysiącom ludzi w Polsce. Można się z nią skontaktować Jej profil na Facebooku lub http://twojawrozka24.pl
Podobne posty